Ewangeliarz popa Dobrejszy

Ewangeliarz popa Dobrejszy (Добрейшово евaнгелие)

Ćwiczenie 4.

 


Добрейшово евaнгелие - Zabytek z pierwszej połowy XIII w. Pisany na pergaminie (127 kart), półustawem. Przechowywany w bibliotece św. Cyryla i Metodego w Sofii (48 kart, do pożaru biblioteki, przechowywanych było w Belgradzie). Głównym kopistą rękopisu jest pop Dobrejsza (na zdjęciu z lewej strony: miniatura i podpis z imieniem Dobrejszy).

Ewangeliarz został wydany w 1906 r. przez B. Conewa (Б. Цонев, Добрейшово четвероевангелие. Среднобългарски паметник от XIII век, Български старини, Кн. I, София 1906)
W tekście używane są oba jery; poświadczone są tylko nieliczne przykłady na wokalizację samogłosek jerowych w pozycji mocnej.

Pisane są obie nosówki, również z poprzedzającą je jotacją. Po samogłoskach palatalnych nie zachodzi jeszcze konsekwentnie charakterystyczna dla okresu średniobułgarskiego zamiana 'ę' w 'ą'. Czasami samogłoska 'ę' przechodzi w 'e'. Na początku wyrazu pisane jest 'ę' lub 'ję' rzadziej 'ą'.

Wymiennie z 'ja' pisana jest litera 'jat'.
.
.

Kronika Manasesa - Przypowieść trojańska.

Ćwiczenie 1.

XIV-wieczny zabytek średniobułgarski, tzw. Kronika Manasesa, z której czytany był fragment o powstaniu Troi.

Kronika Konstantego Manasesa przetłumaczona została w Tyrnowie. Tekst zapisany został na pergaminie, półustawem. Przechowywany jest w Bibliotece Watykańskiej (206 kart).

Historyczny synopsis Konstantego Manasesa przepisany został w latach 1344–1345. Oprócz tekstu Kroniki, ciekawy opis o powstaniu Troi i o wojnie trojańskiej. Zawiera ponadto 69 miniatur przedstawiających różne wydarzenia z dziejów Bułgarii, zwłaszcza wielkich bitew z okresu panowania chana Kruma i cara Samuela Komitopula. Znajduje się tutaj między innymi podobizna chana Kruma pijącego z czaszki zabitego cesarza Nicefora, a dalej Kruma pokonanego przez cesarza Leona Armeńczyka. Na innym miejscu Rusini atakujący Bułgarię w 969 roku pod wodzą Światosława, a potem rozbici przez cesarza Jana Tzimiskesa. Miniatury dostarczają wiadomości o bułgarskiej architekturze, militariach i ceremoniale dworskim.

Троянска притча

Имаше някога един крал, който се зовеше Фрикс и беше много богат. Веднъж той отиде на лов и му се случи да стигне до морското крайбрежие, където имаше хубава и много красива местност. От едната страна на крайбрежието течаше голямо море, от другата страна – река, наричана Ксант, от третата страна течаше море, което се казваше Пелейско, от четвъртата страна имаше един лъг с наименование Дудома л©гъ; от петата страна на тоя край се намираше долина, в която растяха различни цветя. И видя цар Фрикс, че там е хубаво, и почна да зида град (крепост), и го строи до старостта си.

Tłumaczenie na bułgarski z: Христоматия по старобъгарска литература, [П. Динеков, К. Куев, Д. Петканова], София 1967, с. 361;

Przypowieść trojańska

Żył ongiś król imieniem Fryks, który słynął z bogactw. I kiedy pewnego razu wyruszył na łowy, dotarł do nadmorskiej krainy w cudownie piękne miejsce. Z jednej strony onej ziemi rozlewało się szerokie morze, z drugiej toczyła wody rzeka Ksant, zaś z trzeciej morze, co zwie się Pelejskim; z czwartej strony ciągnął się łęg, zwany łęgiem Dudomy, a z piątej dolina usiana najrozmaitszym kwieciem. I ujrzawszy, jakie cudne sa one miejsca, król Fryks począł budować tam gród. I budował go aż do starości.

Tłumaczenie na język polski T. Dąbek-Wirgowa [w:] Siedem niebios i ziemia. Antologia dawnej prozy bułgarskiej, Warszawa 1983, s. 79;

Na zdjęciach: dwie karty z Kroniki. Pierwszy tekst pochodzi z wydania fototypicznego Kroniki, przygotowanego przez Iwana Dujczewa (Летописта на Константин Манаси, София 1963, s. 83, k. 42); tekst drugi, znormalizowany, z: Христоматия по старобългарска литература - П. Динелов, К. Куев, Д. Петканова, София 1967, с. 357. Zdjęcie kolorowe - z albumowego wydania fragmentów rękopisów bułgarskich Aksinii Dżurowej (w wyd. I. Dujczewa, s. 351).

.
.

Eniński Apostoł

Ćwiczenie 2.



Eniński Apostoł jest pierwszym zabytkiem pochodzącym z okresu średniobułgarskiego (początek XII w. lub koniec wieku XI.

Jest zabytkiem jednojerowm, w którym pisany był tylko jer Ъ.
Pisany ustawem, "tzw. pismem wiszącym". Odnaleziony został w miejscowości Enina, a wydany w 1965 r. przez dwóch bułgarskich badaczy Ch. Kodowa i K. Mirczewa. Kolejne wydanie zabytku (faksymilie), przygotowane przez Ch. Kodowa ukazało się w 1983 r.
Zbytek datowany jest przez większość historyków języka bułgarskiego na wiek XI. Jednak pewne cechy językowe zabytku, odbiegające od typowo starobułgarskiego języka, pozwalają zakwalifikować go do zabytków średniobułgarskich, a tym samym przesunąć datowanie na przełom XI/XII w.





















Tekst w języku bułgarskim:

Първо послание до коринтяни 8: 8-10;

Храната не ни
приближава към Бога: нито
ако ядем, печелим, нито
ако не ядем, губим.
Внимавайте обаче да не би тази ваша свобода
да стане стъпка за немощните във вярата. Защото ако някой
те види...


Tekst w języki polskim:

Pierwszy list do Koryntian 8: 8-10;

Zapewne, pokarm
nie przysporzy nam w oczach Bożych wartości.
Ani szkody nie poniesiemy nie jedząc, ani jedząc nie otrzymamy nagrody.
Lecz miejcie baczenie, żeby taka wolność wasza
nie stała się kamieniem obrazy dla słabszych. Bo jeżeli Ciebie, który
posiadasz „wiedzę”, zobaczy ktoś......

.

Wykłady

Wykład 1.

Najstarszą odmianę języka bułgarskiego nazywamy językiem starobułgarskim i wiąże się ona ściśle z pierwszym literackim językiem Słowian, mianowicie z językiem staro-cerkiewno-słowiańskim. Poświadczone najstarsze zabytki piśmiennictwa starobułgarskiego odzwierciedlają wszystkie te cechy językowe, które znamy z kursu gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Okres, w którym używano języka starobułgarskiego dotyczy wieków X, XI i początków wieku XII.
Następy okres, obejmujące kolejne trzy wieki (XII, XIII i XIV) to okres średniobułgarski.

Okres starobułgarski

Okresem starobułgarskim nazywamy ten okres w historii języka bułgarskiego, który odnosi się do dwóch wieków, bezpośrednio po misji św. św. Cyryla i Metodego, a więc do X i XI w. Natomiast język poświadczony w zabytkach pisanych w tym okresie na terenach Bułgarii - językiem starobułgarskim.

Wśród najważniejszych cech językowych, charakteryzujących ten okres wymienić należy:

1. wypadanie jerów w pozycji słabej
2. wokalizacja jerów w pozycji mocnej (tutaj zróżnicowanie zabytków pod względem wokalizacji jeru twardego 'ъ' w 'o' (płd.- zach. Bułgaria - ośrodek piśmienniczy Ochryd) lub braku takiej wokalizacji 'ъ' w 'ъ' (płn.-wsch. Bułgaria - ośrodek piśmienniczy Presław - Apostoł Eniński); Natomiast jer 'ь' w obu ośrodkach przechodził w 'е';
   
3. ograniczenie występowania l-epentetycznego;
4. ograniczenie liczby deklinacji: przechodzenie rzeczowników, należących do deklinacji spółgłoskowej do innych, bardziej produktywnych typów deklinacyjnych, np. do -o-, -ja-;
5. wzajemny wpływy między deklinacjami -o- i -u-;
6. kontrakcja w formach imperfektu i przy przymiotnikach w odmianie złożonej;
7. zmiany przy tworzeniu form trybu warunkowego (conditionalis): na miejsce form: bimь, bi, bi.... wprowadzenie form: bychь, by, by....
8. Ograniczenia w używaniu form aorystów: dla tych czasowników, dla których możliwe były wszystkie trzy aorysty - używany był aoryst sygm. II;
   
9. Zastępowanie krótkich form part. praet. act. I, z IV koniugacji, formami dłuższymi: np. molivъ zamiast wcześniejszej formy molь.
10. Stopniowe ograniczanie użycia form supinum.
11. Coraz częstsze pojawiania się form celownika w funkcji wyrażania przynależności;
12. Tworzenie form czasu przyszłego złożonego od czasowników niedokonanych przy pomocy czasownika chъtjeti.